Skip Navigation
 

Przydomki

Przydomek w ┼Ťrodowisku szlacheckim

Przydomek w ┼Ťrodowisku drobnoszlacheckim

 

            Powtarzalno┼Ť─ç imion i nazwisk spowodowa┼éa potrzeb─Ö wykszta┼écenia innego wyr├│┼╝nika jednostki w rosn─ůcym dynamicznie spo┼éecze┼ästwie. W ┼Ťrodowisku drobnoszlacheckim, obok jednobrzmi─ůcego dla wszystkich mieszka┼äc├│w wsi nazwiska, powsta┼é przydomek. Pojawia┼é si─Ö on coraz cz─Ö┼Ťciej w aktach poborowych czy te┼╝ s─ůdowych, gdy konieczno┼Ť─ç identyfikacji nakazywa┼éa pos┼éugiwanie si─Ö dodatkowymi okre┼Ťleniami zwyczajowymi.

Pierwsze imioniska, jak zwyk┼éa mawia─ç na swe okre┼Ťlenia szlachta, pojawia┼éy si─Ö ju┼╝ w wieku XV, gdy r├│d drobnego rycerstwa coraz bardziej si─Ö powi─Öksza┼é. Pierwsze przydomki bardzo cz─Östo dawa┼éy nazwy powstaj─ůcym na nowo punktom osadniczym. Do najstarszych przydomk├│w rodowych nale┼╝─ů: Plu┼Ťniak, Ko┼épak, ┼üynka i inne kt├│re da┼éy pocz─ůtek poszczeg├│lnym miejscowo┼Ťciom.

W przypadku ┼üap, najstarsze znane przydomki pojawiaj─ů si─Ö ju┼╝ na popisie ziemian w roku 1528. W┼Ťr├│d szlachty z ┼üap na pospolitym ruszeniu tego roku stan─Öli: Jan Rachowy Siwy, Wojtasz Szczyrbicz i Miko┼éaj Kucz. Nie by┼éy to z pewno┼Ťci─ů wszystkie przydomki funkcjonuj─ůce w├│wczas w ┼üapach. Mo┼╝emy si─Ö domy┼Ťla─ç, ┼╝e wi─Ökszo┼Ť─ç za┼Ťciank├│w ┼üapy drugi sw├│j cz┼éon zawdzi─Öcza nazwie ga┼é─Özi rodu. Na przyk┼éad przydomek Bursza noszony przez Jana z ┼üap na pocz─ůtku XVI wieku da┼é pocz─ůtek nazwie wsi ┼üapy Bursiczy (p├│┼║niej Bursi─Öta). ┼üapy Stryjce zapewne pochodz─ů od Andrzeja zwanego Stryjcem, a ┼üapy Kosmytki od jakiego┼Ť ┼üapy zwanego Kosmytk─ů.

 Przydomki by┼éy bardzo cz─Östo dziedziczne w obr─Öbie rodu – wspomniany przydomek Kucz funkcjonowa┼é w wiekach kolejnych, okre┼Ťlaj─ůc potomk├│w Miko┼éaja Kucza i odr├│┼╝niaj─ůc ich od s─ůsiad├│w nosz─ůcych podobne imiona.

            Z czasem przydomek przesta┼é by─ç wystarczaj─ůcym wyr├│┼╝nikiem w obr─Öbie wsi. Dzia┼éo si─Ö tak w przypadku, gdy ga┼é─ů┼║ rodu rozrasta┼éa si─Ö na tyle, ┼╝e wioska zape┼énia┼éa si─Ö potomstwem jednego w┼éa┼Ťciciela. W ten spos├│b dawne przydomki zanika┼éy, a na ich miejsce powstawa┼éy nowe. Jako przyk┼éad pos┼éu┼╝y─ç mo┼╝e za┼Ťcianek ┼üapy Bursi─Öta. W pierwszej po┼éowie XVI wieku zamieszkiwany przez dw├│ch syn├│w Jana „Burszy”, w trzecim pokoleniu, jego wnuk├│w by┼éo ju┼╝ dziesi─Öciu. Mimo, i┼╝ ka┼╝da z trzech ga┼é─Özi wykszta┼éci┼éa sw├│j przydomek, kolejne pokolenia wykszta┼éca┼éy nowe wyr├│┼╝niki. Takie procesy zauwa┼╝amy tak┼╝e w innych miejscowo┼Ťciach, na przyk┼éad w ┼üapach Szo┼éajdach, gdy po Miko┼éaju Chytroszu pozosta┼éo sze┼Ťciu syn├│w, przydomek nie zosta┼é przez nikogo odziedziczony i ka┼╝dy z braci nazywa┼é si─Ö inaczej.

            Opr├│cz przydomk├│w, istnia┼éy tak┼╝e przezwiska szlacheckie. Przezwisko nadane przez s─ůsiad├│w, charakteryzowa┼éo dan─ů osob─Ö w spo┼éecze┼ästwie i by┼éo przypisane konkretnie do tej osoby. Je┼Ťli zosta┼éo dziedziczone przez potomstwo, stawa┼éo si─Ö przydomkiem. Czasem jednak szlachta za┼Ťciankowa, tak┼╝e przydomki dziedziczne nazywa┼éa przezwiskami. Cytuj─ůc za Glogerem: „R├│┼╝nica mi─Ödzy przezwiskiem a przydomkiem polega┼éa na tem, ┼╝e gdy przezwisko by┼éo osobistem i jedn─ů tylko osob─Ö oznacza┼éo, to przydomek sta┼é dziedzicznie przy domu, oznaczaj─ůc j─Ödn─ů lini─Ö jakiego┼Ť rodu, to jest sp┼éywaj─ůc w rodzinie z ojca na syna, wnuka itd.”

            Wi─Ökszo┼Ť─ç przydomk├│w pochodzi z prze┼éomu XVI/XVII wieku, kiedy to podlaskie za┼Ťcianki coraz g─Ö┼Ťciej si─Ö zaludnia┼éy, co spowodowa┼éo u┼╝ywanie dodatkowych przezwisk.
Z tego okresu pochodzi wi─Ökszo┼Ť─ç p├│┼║niejszych okre┼Ťle┼ä.

            Przydomki mo┼╝na podzieli─ç na kilka grup. Najprostszym wyr├│┼╝nikiem by┼éo okre┼Ťlenie patronimiczne, czyli odimienne. Zazwyczaj takie nazwy pochodzi┼éy od przodka o charakterystycznym i rzadko spotykanym imieniu. Tak─ů genez─Ö maj─ů takie przydomki jak: Augustynik, Aleksandrzyk, Basiewicz, Florek, Gryka, Kasprzyk, Rafalik, Gawrysik, Wi─Öch. Bywa┼éy jednak patronimikony od imion popularniejszych, jak: Ja┼Ťko, Michaluk, Pawlak, Szymanik, Wojtasz.

Drobny szlachcic m├│g┼é zas┼éu┼╝y─ç sobie na przydomek, przez swoje charakterystyczne cechy. Mog┼éy to by─ç cechy jego charakteru jak: Chytrosz, Cicho┼ä, Dziczak, P┼éaksa, ┼╗ywotek,  lub wygl─ůdu zewn─Ötrznego: Kope─ç, Nosal, Siwy, Szata. By─ç mo┼╝e, cz─Ö┼Ť─ç okre┼Ťle┼ä odzwierz─Öcych, mia┼éa zwi─ůzki z cechami charakteru, jak na przyk┼éad: Baran, B─ůk, Kaczor, Wilczak.

Przydomek m├│g┼é tak┼╝e przylgn─ů─ç do osoby, kt├│ra wyr├│┼╝nia┼éa si─Ö innymi specyficznymi cechami. Na przyk┼éad, drobny szlachcic z ┼üap Barwik, kt├│ry nadu┼╝ywa┼é, w swoich wypowiedziach, s┼éowa „bodaj” zosta┼é Bodajem, z kolei jego s─ůsiad z ┼üap Go┼║dzik, kt├│ry jako jedynego ┼Ťrodka transportu u┼╝ywa┼é swoich n├│g, nazwany zosta┼é Piechot─ů. Jedni szczycili si─Ö w rodzinie godno┼Ťciami ziemskimi (przydomek Wo┼║ny, Komornik) lub kap┼éa┼äskimi (na przyk┼éad Pleban, Ksi─Ö┼╝yk), innych wyr├│┼╝nia┼é wy┼╝szy stan maj─ůtkowy (P├│┼épanek).

Kolejn─ů grup─Ö przydomk├│w tworzy┼éy okre┼Ťlenia odzawodowe. Do tej grupy w ┼üapach, zaliczy─ç nale┼╝y takie jak: Kowalik, Krawczyk i Furman.

Ciekawym typem wyr├│┼╝nika szlacheckiego, by┼éy okre┼Ťlenia odherbowe. Nazwa dawnego rodu przetrwa┼éa w przydomkach grupy krewnych z za┼Ťcianka ┼üapy Wity. Na pocz─ůtku XVII wieku nazywali si─Ö ┼üubami, cz─Östo zast─Öpuj─ůc nazwisko ┼üapa. Prawdopodobnie tak─ů genez─Ö ma tak┼╝e przydomek Laba w ┼üapach Zi─Öciukach.

Nie wszystkie przydomki mo┼╝na dzis odszyfrowa─ç. Zagadk─Ö stanowi─ů takie nazwy jak: Jacy, Kondub, O┼╝ga, Wozuj.

┬Čr├│d┼éa nie s─ů a┼╝ tak bogate w informacje o „szlacheckich przezwiskach”. W ksi─Ögach ziemskich, szlachcic z ┼üap wymieniany jest przede wszystkim z imienia, nazwiska i nazwy dziedziczonej wsi. Przydomki wyst─Öpuj─ů sporadycznie. W ksi─Ögach metrykalnych jednak zapisywano przezwiska. W ksi─Ödze chrzt├│w z Sura┼╝a, z pocz─ůtku XVII wieku, odnajdujemy mas─Ö okre┼Ťle┼ä drobnej szlachty z ┼üap. Cz─Ö┼Ť─ç z nich mia┼éa charakter osobisty i nie powt├│rzy┼éa si─Ö w p├│┼║niejszym okresie. Przezwisk takich jak: Cie┼Ťlak, Podwieczorek, Rybak, Suchomierczy, Zbo┼╝ny. Najbogatsze w tego typu informacje by┼éy spisy pog┼é├│wnego z lat 1663 i 1674, bardzo istotne ┼║r├│d┼éa historii przydomk├│w (patrz dzia┼é: ┬Čr├│d┼éa i dokumenty).

Niekt├│re okre┼Ťlenia drobnego szlachcica posiada┼éy jedn─ů ustalon─ů i niezmienn─ů form─Ö. Przydomek B─ůk wyst─Öpowa┼é tak┼╝e jako: Bonk, B─ůczek, B─ůczyk, B─ůczuk, B─ůczak, Ponczek, kilka form ma Kleban jak na przyk┼éad: Plebanik, Klebunik, Pleban, Klepan. W wiekach XVII-XVIII nazwy te przechodzi┼éy ewolucj─Ö, ustalaj─ůc si─Ö w wieku XVIII. Zdrobnienia wyst─Öpuj─ů masowo w rejestrze z 1663 roku. Nazwy takie jak Ma┼ä, Kope─ç, Kobylak, O┼éad┼║, Rafa┼é, Kucz, podane s─ů jako: Manik, Kopciuk, Kobylanczyk, O┼éadzik, Rafalik i Kuczyk.

            Przydomki by┼éy charakterystyczne dla poszczeg├│lnych wiosek i jeszcze w pocz─ůtkach XVII wieku mo┼╝na by┼éo okre┼Ťli─ç sk─ůd pochodzi┼éy. Na przyk┼éad, w ┼üapach Go┼║dzikach ┼╝yli: ┼╗ywotki, Manie, Kasprzyki, Pale, Ku┼║miki i Kopcie, a  w ┼üapach D─Öbowinie: Gryki, B─ůki, Ro┼Ťmiany, Wi─Öchy itd. Wolny obr├│t ziemi─ů, odsprzeda┼╝e, zamiany, czy te┼╝ o┼╝enek z c├│rk─ů – jedynaczk─ů umo┼╝liwia┼é przemieszanie i powtarzalno┼Ť─ç przydomk├│w w kilku wsiach. Ju┼╝ w ┼Ťwietle rejestr├│w pog┼é├│wnego, ┼üapi┼äscy z przydomkiem Kis┼éawy ┼╝yli w ┼üapach Bocianach i ┼üynkach, P├│┼épank├│w spotykamy w ┼üapach Plu┼Ťniakach, Stryjcach i ┼üynkach, podobnie B─ůk├│w zamieszkuj─ůcych kilka s─ůsiednich wsi. W wieku XVIII w wyniku zag─Öszczenia wiosek szlacheckich, nast─ůpi┼éo przemieszanie nazw rodowych w obr─Öbie r├│┼╝nych za┼Ťciank├│w.

            W ci─ůgu XIX i XX wieku szlacheckie  przydomki ┼üapi┼äskich uleg┼éy kolejnemu przekszta┼éceniu. Wi─ůza┼éo si─Ö to z procesem rozwoju rodziny. Cz─Ö┼Ť─ç dawnych przezwisk przesta┼éa istnie─ç wraz z wygasaniem poszczeg├│lnych rodzin (jak np. Augustynik-┼üapi┼äscy w ┼üapach Szo┼éajdach, Baran-┼üapi┼äscy z ┼üap Plu┼Ťniak, czy te┼╝ Kwiatek-┼üapi┼äscy z ┼üap Barwik). Z kolei rozw├│j innych rodzin zmusi┼é do powstania nowych przydomk├│w i przezwisk. W XIX wieku, Rechami nazywano jedn─ů z rodzin B─ůk├│w-┼üapi┼äskich pochodz─ůcych z dawnych ┼üap Rech. Wnuk├│w Konstantego ┼üapi┼äskiego Kusia ┼╝yj─ůcego w I po┼éowie XVIII wieku dla odr├│┼╝nienia od kilku innych rodzin Kusi├│w nazywmo Konstanciukami, z kolei  Potomk├│w Adama ┼üapi┼äskiego B─ůka – trudni─ůcego si─Ö bednarstwem w ┼üapach D─Öbowinie - „Bednarzami” itd. Du┼╝y wp┼éyw na powstanie nowych przezwisk w ┼üapach mia┼éa eksplozja demograficzna z prze┼éomu XIX/XX wieku. Wielodzietno┼Ť─ç rodzin oraz ni┼╝sza ┼Ťmiertelno┼Ť─ç dzieci spowodowa┼éa znaczny przyrost ludno┼Ťci w szlacheckich za┼Ťciankach. Aby wyr├│┼╝ni─ç kolejne ga┼é─Özie danego rodu u┼╝ywano nazw wywodz─ůcych si─Ö najcz─Ö┼Ťciej od imienia ojca lub dziadka. W ┼üapach D─Öbowinie szczeg├│lnie liczne by┼éy rodziny Basiewicz├│w, B─ůk├│w i O┼éadzi, dawne przydomki okaza┼éy si─Ö niewystarczaj─ůce i zacz─Öto u┼╝ywa─ç odimiennych przezwisk. W rodzie Basiewicz├│w powsta┼éy nowe jak: Gorczyste, Walere, Wincente, Zackaj, Zegary, nazwy poszczg├│lnych linii ┼üapi┼äskich-O┼éadzi to: Paw┼éy, Olesie, natomiast B─ůk├│w: Walende, Leosie, Grzesiuki, Urbany. Przezwiska te powsta┼éy od imion poszczeg├│lnych os├│b ┼╝yj─ůcych na prze┼éomie XIX/XX wieku.

            Przydomki szlacheckie funkcjonowa┼éy oficjalnie do pocz─ůtku XX wieku znajduj─ůc odzwierciedlenie w ksi─Ögach metrykalnych oraz innych dokumentach urz─Ödowych. Jeszcze w latach 20-tych XX wieku przydomki dopisywane by┼éy przy nazwisku wi─Ökszo┼Ťci ┼üapi┼äskich przy okazji akcji scalania grunt├│w. Owe rejestry ziemskie by┼éy jednocze┼Ťnie ostatnimi dokumentami tak masowo rejestruj─ůcymi przydomki.

            Po 1945 roku przydomek ┼é─ůcznie ze szlachectwem odchodzi┼é stopniowo w zapomnienie. Drobna szlachta jako „wrogi element” by┼éa prze┼Ťladowana za swoje przekonania oraz wyszydzana. Jednym z przejaw├│w upokarzania tej warstwy by┼éo numerowanie pracownik├│w np. w Zak┼éadach Naprawczych Taboru Kolejowego w ┼üapach. Przy mnogo┼Ťci tego samego nazwiska oraz popularno┼Ťci imion w┼éasnych i ojc├│w (takich jak np. Jan i Stanis┼éaw) poszczeg├│lni pracownicy zostali ponumerowani. Zamiast przydomk├│w szlacheckich, kt├│re w pa┼ästwie robotniczo-ch┼éopskim istnie─ç nie mog┼éy, obj─Öto numeracj─ů pracownik├│w z okolicznych rodzin szlacheckich: ┼üapi┼äskich, Perkowskich, Roszkowskich. O tym, ┼╝e przydomki istniej─ů r├│wnie┼╝ dzi┼Ť, ┼Ťwiadcz─ů rodziny nadal (lub na nowo) je nosz─ůce jak ┼üapi┼äscy-Piechotowie, czy te┼╝ osoby z herbowym przedimkiem – Lubicz-┼üapi┼äscy. Wielko┼Ť─ç rodu ┼üapi┼äskich jak najbardziej usprawiedliwia fakt istnienia dodatkowych wyr├│┼╝nik├│w. Jeszcze do dzisiejszych czas├│w wiele rodzin zachowa┼éo ┼Ťwiadomo┼Ť─ç przynale┼╝no┼Ťci do r├│┼╝nych „ga┼é─Özi” wielkiej drobnoszlacheckiej rodziny. Niestety przydomek szlachecki zanika ju┼╝ w pokoleniach najm┼éodszych oraz w ┼Ťrodowisku miejskim.

 
 
« powrˇt|drukuj|powiadom znajomego