Skip Navigation
 

Przydomki

Przydomek w środowisku szlacheckim

Przydomek w środowisku drobnoszlacheckim

 

            Powtarzalność imion i nazwisk spowodowała potrzebę wykształcenia innego wyróżnika jednostki w rosnącym dynamicznie społeczeństwie. W środowisku drobnoszlacheckim, obok jednobrzmiącego dla wszystkich mieszkańców wsi nazwiska, powstał przydomek. Pojawiał się on coraz częściej w aktach poborowych czy też sądowych, gdy konieczność identyfikacji nakazywała posługiwanie się dodatkowymi określeniami zwyczajowymi.

Pierwsze imioniska, jak zwykła mawiać na swe określenia szlachta, pojawiały się już w wieku XV, gdy ród drobnego rycerstwa coraz bardziej się powiększał. Pierwsze przydomki bardzo często dawały nazwy powstającym na nowo punktom osadniczym. Do najstarszych przydomków rodowych należą: Pluśniak, Kołpak, Łynka i inne które dały początek poszczególnym miejscowościom.

W przypadku Łap, najstarsze znane przydomki pojawiają się już na popisie ziemian w roku 1528. Wśród szlachty z Łap na pospolitym ruszeniu tego roku stanęli: Jan Rachowy Siwy, Wojtasz Szczyrbicz i Mikołaj Kucz. Nie były to z pewnością wszystkie przydomki funkcjonujące wówczas w Łapach. Możemy się domyślać, że większość zaścianków Łapy drugi swój człon zawdzięcza nazwie gałęzi rodu. Na przykład przydomek Bursza noszony przez Jana z Łap na początku XVI wieku dał początek nazwie wsi Łapy Bursiczy (później Bursięta). Łapy Stryjce zapewne pochodzą od Andrzeja zwanego Stryjcem, a Łapy Kosmytki od jakiegoś Łapy zwanego Kosmytką.

 Przydomki były bardzo często dziedziczne w obrębie rodu – wspomniany przydomek Kucz funkcjonował w wiekach kolejnych, określając potomków Mikołaja Kucza i odróżniając ich od sąsiadów noszących podobne imiona.

            Z czasem przydomek przestał być wystarczającym wyróżnikiem w obrębie wsi. Działo się tak w przypadku, gdy gałąź rodu rozrastała się na tyle, że wioska zapełniała się potomstwem jednego właściciela. W ten sposób dawne przydomki zanikały, a na ich miejsce powstawały nowe. Jako przykład posłużyć może zaścianek Łapy Bursięta. W pierwszej połowie XVI wieku zamieszkiwany przez dwóch synów Jana „Burszy”, w trzecim pokoleniu, jego wnuków było już dziesięciu. Mimo, iż każda z trzech gałęzi wykształciła swój przydomek, kolejne pokolenia wykształcały nowe wyróżniki. Takie procesy zauważamy także w innych miejscowościach, na przykład w Łapach Szołajdach, gdy po Mikołaju Chytroszu pozostało sześciu synów, przydomek nie został przez nikogo odziedziczony i każdy z braci nazywał się inaczej.

            Oprócz przydomków, istniały także przezwiska szlacheckie. Przezwisko nadane przez sąsiadów, charakteryzowało daną osobę w społeczeństwie i było przypisane konkretnie do tej osoby. Jeśli zostało dziedziczone przez potomstwo, stawało się przydomkiem. Czasem jednak szlachta zaściankowa, także przydomki dziedziczne nazywała przezwiskami. Cytując za Glogerem: „Różnica między przezwiskiem a przydomkiem polegała na tem, że gdy przezwisko było osobistem i jedną tylko osobę oznaczało, to przydomek stał dziedzicznie przy domu, oznaczając jędną linię jakiegoś rodu, to jest spływając w rodzinie z ojca na syna, wnuka itd.”

            Większość przydomków pochodzi z przełomu XVI/XVII wieku, kiedy to podlaskie zaścianki coraz gęściej się zaludniały, co spowodowało używanie dodatkowych przezwisk.
Z tego okresu pochodzi większość późniejszych określeń.

            Przydomki można podzielić na kilka grup. Najprostszym wyróżnikiem było określenie patronimiczne, czyli odimienne. Zazwyczaj takie nazwy pochodziły od przodka o charakterystycznym i rzadko spotykanym imieniu. Taką genezę mają takie przydomki jak: Augustynik, Aleksandrzyk, Basiewicz, Florek, Gryka, Kasprzyk, Rafalik, Gawrysik, Więch. Bywały jednak patronimikony od imion popularniejszych, jak: Jaśko, Michaluk, Pawlak, Szymanik, Wojtasz.

Drobny szlachcic mógł zasłużyć sobie na przydomek, przez swoje charakterystyczne cechy. Mogły to być cechy jego charakteru jak: Chytrosz, Cichoń, Dziczak, Płaksa, Żywotek,  lub wyglądu zewnętrznego: Kopeć, Nosal, Siwy, Szata. Być może, część określeń odzwierzęcych, miała związki z cechami charakteru, jak na przykład: Baran, Bąk, Kaczor, Wilczak.

Przydomek mógł także przylgnąć do osoby, która wyróżniała się innymi specyficznymi cechami. Na przykład, drobny szlachcic z Łap Barwik, który nadużywał, w swoich wypowiedziach, słowa „bodaj” został Bodajem, z kolei jego sąsiad z Łap Goździk, który jako jedynego środka transportu używał swoich nóg, nazwany został Piechotą. Jedni szczycili się w rodzinie godnościami ziemskimi (przydomek Woźny, Komornik) lub kapłańskimi (na przykład Pleban, Księżyk), innych wyróżniał wyższy stan majątkowy (Półpanek).

Kolejną grupę przydomków tworzyły określenia odzawodowe. Do tej grupy w Łapach, zaliczyć należy takie jak: Kowalik, Krawczyk i Furman.

Ciekawym typem wyróżnika szlacheckiego, były określenia odherbowe. Nazwa dawnego rodu przetrwała w przydomkach grupy krewnych z zaścianka Łapy Wity. Na początku XVII wieku nazywali się Łubami, często zastępując nazwisko Łapa. Prawdopodobnie taką genezę ma także przydomek Laba w Łapach Zięciukach.

Nie wszystkie przydomki można dzis odszyfrować. Zagadkę stanowią takie nazwy jak: Jacy, Kondub, Ożga, Wozuj.

Źródła nie są aż tak bogate w informacje o „szlacheckich przezwiskach”. W księgach ziemskich, szlachcic z Łap wymieniany jest przede wszystkim z imienia, nazwiska i nazwy dziedziczonej wsi. Przydomki występują sporadycznie. W księgach metrykalnych jednak zapisywano przezwiska. W księdze chrztów z Suraża, z początku XVII wieku, odnajdujemy masę określeń drobnej szlachty z Łap. Część z nich miała charakter osobisty i nie powtórzyła się w późniejszym okresie. Przezwisk takich jak: Cieślak, Podwieczorek, Rybak, Suchomierczy, Zbożny. Najbogatsze w tego typu informacje były spisy pogłównego z lat 1663 i 1674, bardzo istotne źródła historii przydomków (patrz dział: Źródła i dokumenty).

Niektóre określenia drobnego szlachcica posiadały jedną ustaloną i niezmienną formę. Przydomek Bąk występował także jako: Bonk, Bączek, Bączyk, Bączuk, Bączak, Ponczek, kilka form ma Kleban jak na przykład: Plebanik, Klebunik, Pleban, Klepan. W wiekach XVII-XVIII nazwy te przechodziły ewolucję, ustalając się w wieku XVIII. Zdrobnienia występują masowo w rejestrze z 1663 roku. Nazwy takie jak Mań, Kopeć, Kobylak, Oładź, Rafał, Kucz, podane są jako: Manik, Kopciuk, Kobylanczyk, Oładzik, Rafalik i Kuczyk.

            Przydomki były charakterystyczne dla poszczególnych wiosek i jeszcze w początkach XVII wieku można było określić skąd pochodziły. Na przykład, w Łapach Goździkach żyli: Żywotki, Manie, Kasprzyki, Pale, Kuźmiki i Kopcie, a  w Łapach Dębowinie: Gryki, Bąki, Rośmiany, Więchy itd. Wolny obrót ziemią, odsprzedaże, zamiany, czy też ożenek z córką – jedynaczką umożliwiał przemieszanie i powtarzalność przydomków w kilku wsiach. Już w świetle rejestrów pogłównego, Łapińscy z przydomkiem Kisławy żyli w Łapach Bocianach i Łynkach, Półpanków spotykamy w Łapach Pluśniakach, Stryjcach i Łynkach, podobnie Bąków zamieszkujących kilka sąsiednich wsi. W wieku XVIII w wyniku zagęszczenia wiosek szlacheckich, nastąpiło przemieszanie nazw rodowych w obrębie różnych zaścianków.

            W ciągu XIX i XX wieku szlacheckie  przydomki Łapińskich uległy kolejnemu przekształceniu. Wiązało się to z procesem rozwoju rodziny. Część dawnych przezwisk przestała istnieć wraz z wygasaniem poszczególnych rodzin (jak np. Augustynik-Łapińscy w Łapach Szołajdach, Baran-Łapińscy z Łap Pluśniak, czy też Kwiatek-Łapińscy z Łap Barwik). Z kolei rozwój innych rodzin zmusił do powstania nowych przydomków i przezwisk. W XIX wieku, Rechami nazywano jedną z rodzin Bąków-Łapińskich pochodzących z dawnych Łap Rech. Wnuków Konstantego Łapińskiego Kusia żyjącego w I połowie XVIII wieku dla odróżnienia od kilku innych rodzin Kusiów nazywmo Konstanciukami, z kolei  Potomków Adama Łapińskiego Bąka – trudniącego się bednarstwem w Łapach Dębowinie - „Bednarzami” itd. Duży wpływ na powstanie nowych przezwisk w Łapach miała eksplozja demograficzna z przełomu XIX/XX wieku. Wielodzietność rodzin oraz niższa śmiertelność dzieci spowodowała znaczny przyrost ludności w szlacheckich zaściankach. Aby wyróżnić kolejne gałęzie danego rodu używano nazw wywodzących się najczęściej od imienia ojca lub dziadka. W Łapach Dębowinie szczególnie liczne były rodziny Basiewiczów, Bąków i Oładzi, dawne przydomki okazały się niewystarczające i zaczęto używać odimiennych przezwisk. W rodzie Basiewiczów powstały nowe jak: Gorczyste, Walere, Wincente, Zackaj, Zegary, nazwy poszczgólnych linii Łapińskich-Oładzi to: Pawły, Olesie, natomiast Bąków: Walende, Leosie, Grzesiuki, Urbany. Przezwiska te powstały od imion poszczególnych osób żyjących na przełomie XIX/XX wieku.

            Przydomki szlacheckie funkcjonowały oficjalnie do początku XX wieku znajdując odzwierciedlenie w księgach metrykalnych oraz innych dokumentach urzędowych. Jeszcze w latach 20-tych XX wieku przydomki dopisywane były przy nazwisku większości Łapińskich przy okazji akcji scalania gruntów. Owe rejestry ziemskie były jednocześnie ostatnimi dokumentami tak masowo rejestrującymi przydomki.

            Po 1945 roku przydomek łącznie ze szlachectwem odchodził stopniowo w zapomnienie. Drobna szlachta jako „wrogi element” była prześladowana za swoje przekonania oraz wyszydzana. Jednym z przejawów upokarzania tej warstwy było numerowanie pracowników np. w Zakładach Naprawczych Taboru Kolejowego w Łapach. Przy mnogości tego samego nazwiska oraz popularności imion własnych i ojców (takich jak np. Jan i Stanisław) poszczególni pracownicy zostali ponumerowani. Zamiast przydomków szlacheckich, które w państwie robotniczo-chłopskim istnieć nie mogły, objęto numeracją pracowników z okolicznych rodzin szlacheckich: Łapińskich, Perkowskich, Roszkowskich. O tym, że przydomki istnieją również dziś, świadczą rodziny nadal (lub na nowo) je noszące jak Łapińscy-Piechotowie, czy też osoby z herbowym przedimkiem – Lubicz-Łapińscy. Wielkość rodu Łapińskich jak najbardziej usprawiedliwia fakt istnienia dodatkowych wyróżników. Jeszcze do dzisiejszych czasów wiele rodzin zachowało świadomość przynależności do różnych „gałęzi” wielkiej drobnoszlacheckiej rodziny. Niestety przydomek szlachecki zanika już w pokoleniach najmłodszych oraz w środowisku miejskim.

 
 
« powrót|drukuj|powiadom znajomego